Jak porównać wyniki finansowe firmy z branżą przez medianę, kwartyle i percentyle

Wyniki finansowe firm nabierają znaczenia dopiero na tle innych spółek z tej samej branży, bo marża 4 procent może być znakomita w handlu hurtowym i słaba w usługach informatycznych. Do takiego porównania nie wystarcza średnia. Potrzebna jest mediana, kwartyle i percentyl, czyli miary, które mówią, gdzie konkretna spółka stoi w całym rozkładzie wyników. Poniżej wyjaśniamy, jak je liczyć, jak dobrać grupę porównawczą i jakich błędów unikać.

Dlaczego średnia wprowadza w błąd

Wyniki firm w branży rzadko układają się symetrycznie. Kilka bardzo dużych albo bardzo rentownych spółek potrafi przesunąć średnią daleko od tego, co osiąga typowa firma. Przykład na dziewięciu spółkach z marżą netto w procentach: 1, 2, 3, 3, 4, 5, 5, 6 i 28. Średnia wynosi około 6,3 procent, czyli więcej niż osiąga osiem z dziewięciu firm. Mediana, czyli wartość środkowa po uporządkowaniu, wynosi 4 procent i lepiej opisuje typową spółkę.

Dlatego przy porównaniach finansowych podstawową miarą jest mediana, a średnią traktuje się co najwyżej pomocniczo.

Mediana, kwartyle i rozstęp międzykwartylowy

Kwartyle dzielą uporządkowany zbiór na cztery równe części.

• Pierwszy kwartyl (Q1) to wartość, poniżej której leży 25 procent spółek.
• Mediana (Q2) dzieli zbiór na połowy.
• Trzeci kwartyl (Q3) to wartość, poniżej której leży 75 procent spółek.

W przykładzie z dziewięcioma spółkami Q1 wynosi 3 procent, a Q3 5 procent (przy jednej z popularnych metod liczenia, bo arkusze i programy statystyczne różnią się szczegółami interpolacji). Połowa spółek mieści się więc między 3 a 5 procent marży. Różnicę między Q3 a Q1 nazywa się rozstępem międzykwartylowym. Wąski rozstęp oznacza branżę o podobnych wynikach, szeroki branżę, w której liderzy i maruderzy różnią się bardzo wyraźnie.

Praktyczna interpretacja jest prosta. Spółka powyżej Q3 należy do najlepszej ćwiartki branży, spółka poniżej Q1 do najsłabszej. Między nimi jest środek stawki.

Percentyl, czyli dokładna pozycja

Percentyl mówi, jaki odsetek porównywanych spółek ma wynik niższy niż badana spółka. Percentyl 70 oznacza, że spółka wypada lepiej niż 70 procent grupy. To jedna liczba, którą można pokazać zarządowi, klientowi biura rachunkowego albo komitetowi kredytowemu bez tłumaczenia całego rozkładu.

Przy wskaźnikach, w których niższa wartość jest lepsza, na przykład zadłużeniu albo czasie ściągania należności, oś trzeba odwrócić. Wtedy wysoki percentyl nadal oznacza korzystną pozycję, a raport czyta się jednakowo dla wszystkich wskaźników.

Przykład dla trzech wskaźników

Taki obraz opowiada konkretną historię: spółka szybko rośnie, ale robi to kosztem marży i finansuje wzrost długiem. Dla analityka kredytowego to sygnał, żeby sprawdzić przepływy gotówki. Dla właściciela to argument, żeby przyjrzeć się cenom i kosztom.

Jak dobrać grupę porównawczą

Wynik porównania zależy od tego, z kim porównujesz. Cztery zasady pozwalają uniknąć większości błędów.

1. Ta sama działalność. Najprostszym kryterium jest dział PKD przeważającej działalności z odpisu KRS, czyli dwie pierwsze cyfry kodu. Zbyt szeroka grupa, na przykład cała sekcja handlu, miesza hurt z detalem.
2. Ten sam rok obrotowy. Porównanie roku z wysoką inflacją z rokiem spokojnym zniekształca dynamikę. Grupa powinna mieć dane za ten sam rok.
3. Region, gdy rynek jest lokalny. Dla firm budowlanych, transportowych czy usług dla mieszkańców sensowne jest porównanie w województwie. Dla eksportera ważniejsze jest porównanie ogólnopolskie.
4. Odpowiednia liczebność. Kwartyle z trzech spółek są niestabilne. Im większa grupa, tym pewniejszy wynik. Przy małej próbie lepiej podać pozycję opisowo, niż przywiązywać się do dokładnego percentyla.

Pułapki przy porównaniach

• Ujemne mianowniki. Rentowność kapitału przy ujemnym kapitale własnym daje liczbę bez sensu ekonomicznego. Takie spółki trzeba wyłączyć z porównania tego wskaźnika.
• Różne warianty rachunku. Spółki w wariancie kalkulacyjnym nie pokazują amortyzacji w rachunku zysków i strat, więc EBITDA wymaga sięgnięcia do przepływów pieniężnych.
• Jednostki. Sprawozdania w złotych i w tysiącach złotych trzeba sprowadzić do jednej skali, zanim cokolwiek się policzy.
• Spółki w grupie kapitałowej. Spółka, która sprzedaje głównie do podmiotów powiązanych, może mieć marżę ustaloną cenami transferowymi, a nie rynkiem.
• Wartości skrajne. Pojedyncze spółki z marżą kilkaset procent, zwykle po jednorazowej transakcji, nie wpływają na medianę, ale mocno psują średnią i wykresy.

Do czego służy porównanie z branżą

Biuro rachunkowe pokazuje klientowi, że jego koszty wynagrodzeń na zatrudnionego są wyższe niż u trzech czwartych firm w regionie. Analityk ryzyka widzi, że kontrahent ma zadłużenie w najwyższym decylu branży, i obniża limit kupiecki. Inwestor szuka spółek z dynamiką przychodu powyżej Q3 i marżą powyżej mediany, bo to profil firm, które rosną bez przepalania gotówki. Sprzedający spółkę wykorzystuje górny kwartyl marży jako argument za wyższym mnożnikiem, o czym piszemy w tekście metody wyceny spółki.

Porównanie z branżą w PrzedsiębiorcyBiz

Dla każdej spółki z danymi ze sprawozdań profil pokazuje percentyl każdego wskaźnika na tle spółek z tego samego działu PKD i z danymi za ten sam rok obrotowy, osobno w całej Polsce i w województwie siedziby. Przy zadłużeniu oś jest odwrócona. Kwartyle i mediany branży liczymy, gdy grupa ma co najmniej trzy spółki, a pełne rozkłady widzisz na stronach działów w zakładce branże, także w podziale na województwa.

W wyszukiwarce z filtrami w planie Analityk wybierasz branżę, województwo, przedział przychodu, marży, dynamiki i zatrudnienia, a wynikową listę pobierasz do XLSX albo CSV. Spółki z listy dodajesz do obserwowanych i dostajesz alert, gdy złożą nowe sprawozdanie, po którym percentyle są przeliczane. Wzory wskaźników i zasady liczenia percentyli opisujemy w metodologii, a zakres planów w cenniku.

Najczęstsze pytania

Czym różni się kwartyl od percentyla?

Kwartyle to trzy konkretne percentyle: 25, 50 i 75. Percentyl pozwala opisać pozycję dokładniej, na dowolnym poziomie od 0 do 100.

Ile spółek potrzeba do wiarygodnego porównania?

Nie ma jednej granicy, ale przy kilku spółkach pojedyncza firma zmienia wynik o kilkanaście punktów percentylowych. Kilkadziesiąt spółek w grupie daje już stabilny obraz.